Jedność między ludźmi wypływa z zamysłu Boga względem człowieka. Bóg, stwarzając człowieka z prochu ziemi stworzył go do życia w komunii. Powołał go do komunii ze sobą samym, ale również do komunii ludzi miedzy sobą. Pierwszym i najbliższym człowiekowi środowiskiem życia jest rodzina. To na jej łonie człowiek przychodzi na świat, w niej wzrasta i rozwija się. W rodzinie powstają najgłębsze więzi małżeńskie, rodzicielskie, braterskie. Tak jest od samego początku historii ludzkości opisanego w Księdze Rodzaju. Prawdę tę odsłania Biblia.
Rodzina w Pięcioksięgu
Pan Bóg stwarzając człowieka powiedział: Nie jest dobrze, by człowiek był sam. Uczynię mu pomoc podobną do niego. (Rdz 2, 18.). Te zacytowane słowa odnoszące się do genezy człowieka ukazują troskę Boga o swoje stworzenie. Ta troska jest wyrazem Jego miłości, bo, jak powie św. Jan, Bóg jest Miłością (1J 8b). W momencie stworzenia kobiety samotność pierwszego człowieka – mężczyzny, Adama Bóg przemienia w bycie we dwoje. Bóg pogrążając Adama w głębokim śnie swoją inicjatywą i mocą stwórczą ludzką pierwotną samotność czyni byciem we dwoje i byciem w jedności i do jedności. Bóg czyni człowieka mężczyzną i niewiastą1.
W Pieśni o stworzeniu człowieka, w Księdze Rodzaju, ukazana została właśnie ta pierwotna jedność. Do niej odwołuje się Pan Jezus w trakcie swojej rozmowy z faryzeuszami: Czy nie czytaliście, że na początku Stwórca stworzył ich mężczyzną i kobietą (Rdz 1, 27). Tę pierwotną jedność bardzo wyraźnie ukazuje pierwszy opis stworzenia człowieka, który biblistyka przypisuje tradycji kapłańskiej (VI w. przed Chr.). W opisie tym Bóg stwarza człowieka mężczyzną i kobietą na obraz Boży2, wyrażenie to podkreśla właśnie tę pierwotną jedność, o której przypomina Chrystus. Tak, więc rodzaj ludzki od początku swego istnienia jest stworzony do życia w jedności, życia w communio.
Najdoskonalszą więzią jedności jest miłość i tego jedynie wymaga od ludzi Bóg. Tę prawdę przyszedł przypomnieć i z mocą ogłosić nam Syn Boży Jezus Chrystus, Jego czyny i całe dzieło zbawcze świadczą o Jego miłości do ludzi a za najważniejsze przykazanie Jezus uznał właśnie przykazanie miłości Boga i bliźniego3. Bóg, zatem powołując ludzi do małżeństwa, zapragnął ich dobra i szczęścia. Pragnie, aby w ten sposób w rodzinie ludzie odnajdywali dobro zarówno dla samych siebie jak i dla całego rodzaju ludzkiego4.
W drugim opisie stworzenia człowieka przypisywanym tradycji jahwistycznej (X w przed Chr.), pierwszy człowiek - Adam na widok niewiasty stworzonej przez Boga powiedział: „Ta wreszcie jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała. Będzie się zwała kobietą, bo z mężczyzny została wzięta” (Rdz 2, 23b). Od początku, relacje między mężczyzną a kobietą były przewidziane przez Pana Boga jako bardzo głębokie i ścisłe więzi. Te więzi, relacje mężczyzna - kobieta opierają się na związku cielesnym. Jedność ta jest tak głęboka, ponieważ, jak ukazują opis stworzenia kobiety Bóg stworzył ją z ciała Adama. Gra słów w jęz. hebrajskim, oryginalnym jez. księgi Rodzaju. is – maż, issa – kobieta o wiele lepiej ukazują tę genetyczną bliskość mężczyzny i kobiety. Jeż. polski niestety nie oddaje tej bliskości.
Słowa, które są zapisane w Księdze Rodzaju na zakończenie opisu uformowania kobiety z żebra Adama mogą być odczytywane jako ustanowienie małżeństwa monogamicznego. Mogą być one również odczytywane jako Boży nakaz odnoszący się do postępowania w taki właśnie sposób to jest do łączenia się ludzi w pary w monogamicznym małżeństwie. Nawiązują one do pochodzenia kobiety stworzonej z ciała mężczyzny. Skoro jest ona niejako częścią ciała mężczyzny, bo z jego ciała została uformowana, mężczyzna dąży do ponownego połączenia się z kobietą, aby połączyć się z tym, co zostało mu odjęte. Dlatego połączenie mężczyzny i kobiety jest uzupełnieniem braku w ciele mężczyzny. Zatem małżeństwo z ustanowienia Bożego niejako pieczęcią jedności dwojga. Połączeni ze sobą stanowią jedno ciało. Jak podaje tradycja żydowska to mężczyzna szuka kobiety, aby się z nią połączyć. Kobieta nie szuka męża, ponieważ to kobieta została utworzona z ciała mężczyzny i z tego właśnie powodu on stara się ją odnaleźć 5.
Po grzechu pierworodnym dalsze dzieje ludzkości pomimo najróżniejszych wydarzeń i osłabieniu relacji człowieka z Bogiem realizują się w rodzinie. Pierwotna jedność człowieka z Bogiem przez grzech została naruszona. Człowiek został wygnany z Raju, stanu pierwotnej szczęśliwości. Jednak jedność dwojga: mężczyzny i kobiety nadal jest źródłem życia i Bożego błogosławieństwa. Pismo Święte od pierwszych stron przekazuje tę prawdę w lakonicznych i jasnych słowach: Adam współżył ze swoją żona Ewą. Ona poczęła i urodziła Kaina. Rzekła, więc: „Otrzymałam mężczyznę od PANA” (Rdz 4, 1). Narodziny nowego człowieka są przyjęte przez Ewę jako dar od samego Boga. Dziecko przychodzi na świat w rodzinie. Rodzina, zatem od początku zajmuje niezwykle ważne miejsce dla narodzin, rozwoju i życia każdego człowieka. W ten sposób jest ona miejscem szczególnego Bożego błogosławieństwa. Oto dzieci są darem PANA a owoc łona zapłatą (Ps. 127, 3), poucza Psalm. Jest zatem z ustanowienia, samego Boga zjednoczenie mężczyzny i kobiety związkiem życiodajnym, w którym człowiek może wzrastać w miłości i odnaleźć szczęście6.
Dzieje ludzkości opisane w Pięcioksięgu wciąż przebiegają w rodzinie. miejscu szczególnej jedności. Kolejne fragmenty Biblii, które o tym mówią to opowiadania o potomkach Kaina: Kain współżył ze swoja żoną, a ona poczęła i urodziła Henoha (Rdz 4, 17). Lemek wziął sobie dwie żony. Jedna nazywała się Ada a droga Silla (Rdz 4, 19). Jest to pierwsza wzmianka w Biblii o przekroczeniu monogamiczności7.
Następne opowiadania o wybranych potomkach Adama i Seta również zawierają zapisy odnoszące się do ich życia rodzinnego: Adam znów współżył ze swoją żoną i urodziła mu syna. (Rdz 4, 25a). Setowi również urodził się syn, którego nazwał imieniem Enosz. (Rdz 4, 26a). Adam żył jeszcze osiemset lat i miał synów i córki. (Rdz 5, 4). Set żył jeszcze osiemset siedem lat i miał synów i córki. (Rdz 5, 7). I dalej: Mojżesz zgodził się zamieszkać u tego człowieka, a on dał mu za żonę swoją córkę Seforę. Urodziła ona syna, któremu nadał imię Gerszom, gdyż rzekł: „Byłem wygnańcem w obcej ziemi”(Wj 2, 21-22). Wszystkie te teksty ukazują naturalną predyspozycję człowieka do życia i rozwijania się w rodzinie. Należy więc jasno i zdecydowanie powiedzieć, że rodzina jest niezbędna do istnienia ludzkości i prawidłowego, zgodnego z wolą Bożą, rozwoju człowieka. Od samego początku istnienia ludzkości jest ona według zamysłu Bożego bardzo ważna i jest zamierzona przez Boga w akcie stwórczym. Rodzina zabezpiecza człowieka przed samotnością. Jest miejscem Bożego błogosławieństwa i bliskości ludzi między sobą. To w rodzinie powstaje cała gama odniesień międzyosobowych: oblubieńczość, relacje ojcostwo –macierzyństwo, synostwo, braterstwo8. To w rodzinie człowiek odnajduje najgłębsze więzi wypływające z potrzeby jego serca, dawania miłości i przyjmowania jej. Z tej miłości powstaje nowe życie. Rodzina jest wzorem i modelem jedności. Rodzina jest ponadto jedynym miejscem pozwalającym na oddanie siebie drugiej osobie. I choć relacje w rodzinie mogą być również przyczyną głębokich cierpień i zranień, to jednak w niej mężczyzna i kobieta przyjmują wewnętrzną wspólnotę życia i miłości9.
W dziejach ludzkości opisanych w Starym Testamencie możemy odnaleźć niejako dwa modele życia rodzinnego. Pierwszy jest modelem przypominającym strukturę mini państwa, gdzie głową pod względem ekonomicznym i prawnym jest ojciec. Jest to model patriarchalny. I pomimo, że opisane w Biblii dzieje patriarchów, a następnie królów Judy i Izraela ukazują, że mieli oni dzieci z wieloma kobietami, to jednak normą było małżeństwo monogamiczne10
Drugi model wyłania się w okresie, gdy naród zmienia tryb życia z koczowniczego na miejski, osiadły. Pojawiają się instytucje, państwo, sędziowie, król. Władza ojcowska zostaje osłabiona. Z czasem w strukturze rodzinnej zachodzą pewne zmiany, które są związane ze zmianą trybu życia. Struktura patriarchalna zaczyna ustępować strukturom społecznym. Jednak nienaruszony zostaje schemat „ojcowskiego domu lub namiotu”, który przechodzi z ojca na syna na drodze pierworództwa.
Śledząc dalsze dzieje opisane w Pięcioksięgu, możemy zaobserwować stopniowe odchodzenie od pierwotnego ideału jedności pomiędzy mężczyzną a kobietą ustanowionego przez Boga w Raju. Wiąże się to ze zmianą idei leżącej u samych podstaw małżeństwa w Izraelu. Zmienia się niejako jego cel. Małżeństwo zaczyna być postrzegane jako sposób przedłużenia istnienia klanu. I chociaż ideał małżeństwa jako komunii mężczyzny i kobiety nie zostaje zapomniany, to jednak ustępuje miejsca takim wartościom jak trwanie klanu i posiadanie potomstwa. Ten fakt unaocznia pozycja kobiety. Od bycia towarzyszką mężczyzny do obdarzoną równą godnością bywa postrzegana jako podporządkowana wobec niego11.
W modelu patriarchalnym ojciec decydował o wszystkich sprawach rodziny. Był on na pierwszym miejscu w rodzinie, stał na straży jej jedności. W sprawach religijnych był niekiedy kapłanem jako odpowiedzialny za duchowość i kult wobec Boga, czego dowód daje Hiob: Kiedy dobiegły końca dni ucztowania, Hiob wezwał ich, aby dokonać obrzędu oczyszczenia ( Hi 1,5 ). Do rodziny w modelu patriarchalnym, nalezą ojciec, matka dzieci, ale również służący, najemnicy, niewolnicy, przybysze, ludzie niekoniecznie pochodzący z tego samego rodu. Struktura ta opiera się dziedzicznie na pierworództwie i w tym sensie rodzina stanowi najmniejszą jednostkę społeczną. Pozycja ojca jako głowy rodziny była bardzo mocna. Rozproszone rodziny podtrzymywały ze sobą więzi i stanowiły ród podporządkowany jednemu przywódcy. Księga Liczb opisuje jak na polecenie JAHWE Mojżesz dokonuje wykazu mispehot, tj, „domów ojcowskich”12.
Po rodzinie następnym stopniem struktury społecznej w Izraelu jest pokolenie np.: pokolenie Judy, pokolenie Beniamina, pokolenia Pochodzą od legalnych synów Jakuba i jest ich dwanaście13.
Bóg na pustyni Synaj z tych rodzin, rodów i pokoleń wyprowadzonych z niewoli egipskiej ukształtuje poprzez przymierze jeden święty, naród wybrany. Przymierze pomiędzy Bogiem a Izraelem, to akt religijno – polityczny ustanawiający teokrację tzn. rządy Boga nad całym wybranym narodem14.
W Pięcioksięgu również możemy zapoznać się ze zwyczajami panującymi w tamtych czasach w rodzinach semickich. I tak, Abraham z troski o żonę dla swego syna Izaaka, posyła zarządcę swego mienia Eliezera do swoich krewnych w miejscowości w Charan w celu, znalezienia dla niego żony. Posłannik znajduje Rebekę, doskonałą kandydatkę i jednocześnie kuzynkę Izaaka. Dziewczyna zaprasza go do swego domu. Rozpoczynają się pertraktacje związane z zaślubinami. Eliezar prowadzi je z ojcem przyszłej żony, Betuelem i jej bratem Labanem. Jej matka nie ma tu nic do powiedzenia. Ostateczna decyzję podejmuje jednak dziewczyna. To wydarzenie odsłania z jednej strony rolę głowy rodziny i jego pozycję, choć w tym wypadku przy całej swej władzy ani ojciec, ani brat nie mogli wydać Rebeki za mąż bez jej zgody. Po drugie ukazuje, że Abraham szuka żony dla swego syna jedynie pośród swoich krewnych15.
Inny przykład stosunków rodzinnych w Pięcioksięgu, to małżeństwo Jakuba z Leą i Rachelą. W tym wypadku obie są oddane za żony Jakubowi bez ich zgody16. Jakub podczas pobytu u Labana, swego wuja w Mezopotamii stara się najpierw o rękę Rachelii. Podczas nocy poślubnej zostaje mu podsunięta starsza córka Lea. Dopiero po upływie kolejnych lat służby u swego wuja dostaje ukochaną Rachelę. Małżeństwo z dwiema żonami zostaje później w Prawie Mojżeszowym zabronione: Nie weźmiesz za żonę siostry swojej żony, by współżyć z nią za życia żony, gdyż było by to powodem wrogości (Kpl 18, 8).
Zazwyczaj kobieta po ślubie przechodziła do domu męża. W przypadku Jakuba zaistniała odwrotna sytuacja, to on wchodzi do wspólnoty rodzinnej swoich dwóch żon. W języku akkadyiskim na taką ewentualność istniało określenie małżeństwo errebu.. W takim wypadku ojciec żony adoptował swego zięcia. W przypadku Jakuba pomiędzy nim a Labanem dochodzi do zawarcia umowy. Jakub zobowiązuje się do tego, że nie będzie brał oprócz córek Labana innych żon i obie będzie dobrze traktował: Gdybyś traktował źle moje córki gdybyś wziął sobie żony oprócz moich córek, to patrz – nie ma między nami nikogo. Bóg niech będzie świadkiem między mną i tobą (Rdz 3, 50). Jednak w miarę upływu czasu stosunki pomiędzy Jakubem i Labanem zaczynają się psuć, co doprowadza do ucieczki Jakuba wraz z żonami, dziećmi i dobytkiem do jego rodzinnego kraju w Kanaanie17.
Jak ważna jest rodzina, która nie może nigdy zniknąć ukazuje prawo wykupu go’el i prawo lewiratu. Jego celem jest zapobiegnięcie zniknięciu rodziny18.
Zastosowanie prawa wykupu go’el zmierza do ochrony fundamentalnej jedności pnia rodzinnego, jakim jest pokolenie i ma na celu ochronę dóbr rodzinnych, które nie mogą zostać utracone na rzecz innego pokolenia. Dlatego w przypadku, kiedy członek jakiegoś pokolenia izraelskiego miał utracić swoją ojcowiznę, najbliższy krewny zdolny do tego ma obowiązek wykupić ją i odzyskać. Prawo lewiratu natomiast zachodziło wtedy, gdy członek rodziny umierał bezpotomnie. W takim przypadku najbliższy brat miał obowiązek ożenić się z wdową po zmarłym bracie, aby imię zmarłego i jego dobra materialne zostały zachowane dla potomków przychodzących na świat w tym małżeństwie. Pierworodny syn był głównym spadkobiercą dóbr ojcowskich, Dlatego tak ważne były prawa pierworództwa w rodzinie izraelskiej 19.
W Pięcioksięgu odnajdujemy również opowiadanie o Judzie i Tamar (Rdz 38, 1-30), które obrazuje, na czym polegało prawo lewiratu. W języku łacińskim levir znaczy szwagier. Juda ożenił swojego syna Era z Tamar. Niestety umiera on bezdzietnie. Obowiązek wzbudzenia potomka spada według prawa mojżeszowego na Onana, jego brata. Jednak on dopuszcza się nadużycia względem żony powstrzymując naturalne poczęcie. Bóg karze go za ten czyn śmiercią. Mimo to prawo, lewiratu na tym się nie kończy następnym był Szela, młodszy jego brat. Juda jednak oświadcza, że Szela jest zbyt młody i odesłał Tamar do rodzinnego domu. Obowiązek względem Tamar nie został wypełniony. Ona jednak uciekła się do podstępu, udaje siedzącą przy drodze nierządnice, aby podstępnie doprowadzić do współżycia z teściem i zajścia w ciąże. Z tego współżycia urodziły się bliźnięta Peres i Zerach. Zostają oni następnie uznani za synów Judy nie zaś Ery.
Postępowanie Tamar nie zostało jednak potępione, ponieważ to właśnie wypełnienie prawa i pragnienie potomstwa były motywem jej postępowania, a nie chęć rozkoszy cielesnych20.
Prawo dotyczące małżeństw lewirackich zostało następnie skodyfikowane: „Jeśli bracia mieszkają razem, a jeden z nich umrze i nie pozostawi syna, to żona zmarłego nie może wyjść za mąż za kogoś spoza rodziny, lecz jej szwagier, ma przyjść do niej, wziąć ją za żonę i w ten sposób wypełnić wobec niej obowiązek szwagra (Pwt 25, 5-10). To prawo uzmysławia troskę Boga o rodzinę i podkreśla jej jedność i jej znaczenie. Miało ono ją chronić przed wymarciem i utratą posiadłości. Obowiązkiem brata było poślubić szwagierkę nawet, gdyby już był żonaty21.
Trzeba podkreślić, iż pomimo że opisana w Pięcioksięgu jedność rodziny chroniona, przez prawa, przepisy i zwyczaje życia. To jednak zasadnicze znaczenie miała przede wszystkim jedność narodu wybranego z Bogiem i to w obrębie własnego narodu. Dlatego też Izraelici niechętnie łączyli się z innymi narodami. Poznanie Boga i pełnienie Jego przykazań było w narodzie izraelskim najistotniejsze. W mniejszej jednak skali jedność Boga z narodem realizowała się na łonie rodziny izraelskiej to właśnie ona była w praktyce zabezpieczeniem przymierza Boga z narodem. Rodzina była fundamentem, na którym Bóg oparł swoje przymierze z Izraelem. W Starym Testamencie momentem kulminacyjnym przymierza Boga z ludźmi jest nadanie Dekalogu22. Dokonało się zdarzenie niesłychanej wagi nie tylko dla narodu izraelskiego, ale dla całej wierzącej ludzkości23.
Rodzina, zatem od samego początku istnienia człowieka na ziemi jest otoczona przez Boga szczególną opieką. Jest miejscem jedności między ludźmi. Najbardziej głębokie pragnienia, uczucia i dążenia biorą w rodzinie swój początek i w niej odnajdują spełnienie.
Rodzina w świetle tradycji sapiencjalnej Starego Testamentu
Tradycją sapiencjalną Starego Testamentu zwykło się nazywać pouczenia zawarte w Księgach Przysłów, Hioba, Syracydesa, Koheleta, Mądrości Syracha oraz w Psalmach. Według nauki mędrców rodzina pełniła funkcję religijną, wychowawcza i społeczno - ekonomiczną24.
Rodzina izraelska była zorganizowana na sposób patriarchalny i w jej skład wchodzili ludzie złączeni ze sobą więzami krwi tj. ojciec, jego małżonka i jednocześnie matka jego dzieci, niezamężni synowie, synowie żonaci wraz z ich żonami, córki oraz inni ludzie złączeni ze sobą więzami wspólnego zamieszkiwania, słudzy, przybysze, wygnańcy, sieroty, wdowy. Wszyscy oni zamieszkiwali w jednym domu pod opieką głowy rodziny, jakim był ojciec25.
W dawnych dziejach historii Izraela ojciec rodziny posiadał nieograniczoną władzę nad jej członkami. Przykładem tego jest historia Jeftego i jego córki, opisana w Księdze Sędziów26. Jefte wracając ze zwycięskiej bitwy z Amonitami składa Bogu pochopny ślub, obiecując, że złoży w całopalnej ofierze tę osobę, która pierwsza wyjdzie z jego domu na spotkanie z nim. Tą osobą okazuje się jego własna jedyna córka. Jefte z bólem serca dotrzymuje złożonego Bogu ślubu. Innym przykładem jest przytoczony już wcześniej przypadek Judy i Tamar. Kiedy Juda dowiaduje się o podstępie Tamar chce ją ukarać śmiercią27.
W Izraelu ojciec był odpowiedzialny za wychowanie zawodowe dziecka, szczególnie zaś swego syna. Zawód był dziedziczony i przechodził z ojca na syna. Księga Mądrości Syracha poucza: Wychowuj swego syna i pracuj nad nim, żebyś nie został zaskoczony jego bezczelnością ( Syr. 30, 13).
Dla matki życie codzienne w rodzinie izraelskiej było bardzo trudne, ponieważ to na niej spoczywał ciężar ogniska domowego. Do obowiązków matki należała troska o przynoszenie wody, mielenie ziaren, wyrabianie ciasta, wypiekanie chleba. Matka przędła, tkała, zbierała drewno, podtrzymywała ogień w palenisku. Pomiędzy nią a dziećmi były rozwinięte silne więzi uczuciowe28.
Jak bardzo ważną jest praca i oddanie się matki dla rodziny opisują mędrcy w poemacie o dzielnej niewieście, w którym autor natchniony identyfikuje idealną małżonkę z doskonałą panią domu (por. Prz 31, 10 -31).
Nieco zaskakujące a jednocześnie bardzo uzasadnione jest położenie akcentu na talenty i zainteresowania ekonomiczne dobrej żony. Autor ponad piękność i miłość kobiety przedkłada jej zmysł i talent gospodarczy29.
Jedną z najważniejszych umiejętności kobiety była zdolność zarządzania domem, zaangażowanie w pracę i robienie interesów. Aspekt ekonomiczny w rodzinie izraelskiej był bardzo ważny. Narzeczony, jeśli chciał wziąć dziewczynę za żonę musiał ofiarować jej ojcu pewną sumę pieniędzy tzw. machar, w zależności od ojcowskich wymagań. Zamiast pieniędzy mogło to być wykonanie pewnej pracy albo jakaś przysługa. Machar nie był jednak zapłatą za kobietę, lecz raczej rekompensatą dla jej rodziny. Poprzez zapłacenie machar małżonek uzyskiwał prawo do kobiety30.
W miarę upływu czasu, kiedy tryb życia Izraela stawał się osiadły. Pojawiały się również zmiany dotyczące obyczajów rodzinnych, m. in ograniczenie władzy ojcowskiej na rzecz całej społeczności izraelskiej. Ukazuje to przepis zawarty w Księdze Powtórzonego Prawa31.
W Izraelu rodzina obok narodu i państwa była najważniejszą podstawą społeczności. Mędrcy żydowscy w swoich pouczeniach kładą szczególny nacisk na jej integralność i jedność. Widzą rodzinę jako siedzibę Bożego błogosławieństwa, pobożności i wychowania32.
Dom rodzinny człowieka pobożnego, mądrego i sprawiedliwego był miejscem szczególnego błogosławieństwa Bożego. Tak na ten temat mówi autor Księgi Przysłów: W domu bezbożnego mieszka przekleństwo PANA, który błogosławi tylko domy sprawiedliwych( Prz 3, 33); W domu prawego jest wiele bogactw (Prz 15, 6a). Dom bezbożnego zostanie zburzony, a namiot prawych zakwitnie (Prz 14, 11).
To właśnie w rodzinie poprzez przykład rodzice uczyli dzieci bojaźni dla Pana, czyli szczególnego szacunku względem Boga. To właśnie bojaźni Boża miała pomagać dzielnie stawić czoła wszystkim próbom życiowym, jakie przed nimi staną33.
Pośród wszystkich ksiąg Starego Testamentu, księga Mądrości Syracha w sposób szczególny traktuje o wychowaniu dzieci. To właśnie rodzina stanowi podstawowe środowisko wychowawcze. Obowiązek wychowania dziecka spoczywał w Izraelu na obojgu rodzicach. Jego zaś celem było zdobycie przez dziecko pewnego poziomu życia moralnego oraz mądrości i nabycie dyscypliny34. W Izraelu rodzina była pierwszą szkołą wychowania. Poprzez pouczenia mędrców Pan Bóg poucza naród jak należy żyć, wychowywać dzieci, troszczyć się o dom.
Księgi sapiencjalnej Starego Testamentu akcentują wartość małżeńskiej wierności, dobrego wychowania dzieci, oraz szacunku dzieci względem rodziców35.
Rodzina z punktu widzenia tekstów prorockich i psalmów
Starotestamentalni prorocy w swoich słowach rzucali światło na Boży plan i pierwotny zamysł Stwórcy względem rodziny. Izajasz, Jeremiasz, Ozeasz ukazują związek mężczyzny z kobietą jako symbol przymierza pomiędzy Bogiem a Jego ludem Izraelem. W ten sposób uwidaczniają wartości, na których winna być oparta jedność w rodzinie, tj: wzajemna miłość, wierność, nierozerwalność.
Starotestamentalni prorocy przywodzili wydarzenia z życia patriarchów, ojców narodu wybranego, oraz zapowiadali figury Nowego Testamentu i wydarzenia przyszłe. Spróbujemy spojrzeć na te teksty prorockie z perspektywy Nowego Testamentu, w którym są oni cytowani. Przypatrzymy się im w perspektywie wcielenia Jezusa Chrystusa i spróbujemy odnaleźć obraz osób wchodzących w skład Świętej Rodziny i wydarzeń z nią związanych.
O tym pouczają miedzy innymi tzw. teksty refleksyjne, które występują w Ewangelii wg. św. Mateusza pięć razy i są przywołaniem wypowiedzi proroków Starego Testamentu. W rozdziale pierwszym ewangelii wg. św. Mateusza czytamy: A wszystko to się stało, aby się spełniło Słowo PANA przekazane przez proroka: „Oto dziewica pocznie i porodzi Syna, któremu nadadzą imię Emmanuel”(Mt 1, 22-23). Te słowa były skierowane przez proroka Malachiasza do króla, Judy, Achaza. Odczytując je literalnie nie koniecznie odnajdziemy w nich odniesienie do Najświętszej Maryi Panny, do której odnosi je św. Mateusz. Użyte w nim słowo hebrajskie, almah nie oznacza dziewicy, na określenie której stosuje się słowo, hertulah, lecz młodą kobietę, dziewczynę, pannę, co jednak nie wyklucza dziewictwa. Dla dociekliwego egzegety nie jest łatwo zidentyfikować o kogo chodzi, kim jest ta młoda kobieta. A wśród wielu wyjaśnień można zaproponować żonę króla, być może żonę proroka Izajasza, albo symbolicznie Syjon lub Jerozolimę. Święty Mateusz nieco zmienia brzmienie tego proroctwa odnosząc je wprost do narodzin Jezusa Chrystusa. Pisze: Dlatego PAN sam da wam znak: „Oto panna pocznie i porodzi syna i nada mu imię Emanuel” (Iż 7, 14). To zdanie ewangelista odnosi do wydarzenia narodzin Jezusa z Najświętszej Maryi Panny. I tak odczytuje je Kościół. Maryja jest matką, pozostając dziewicą. Dziecię, które się narodzi, to oczekiwany Mesjasz, Syn Boży. Zaś św. Józef nie będąc fizycznym ojcem swego dziecka stanowi archetyp ojcostwa36. Tak wiec słowa proroka, który zapowiada wydarzenie narodzin Emanuela, należy odczytać jako znak Boga. Bóg z miłości do swego ludu daje ludziom swego Syna i czyni to w sposób bliski sercu człowieka, Emanuel przyjdzie na świat w ludzki sposób jako małe dziecko na łonie rodziny. I właśnie ta rodzina może być odczytana jako wzór dla wszystkich innych rodzin. Aby odnowić jedność między sobą i ludźmi. Bóg posłużył się wydarzeniem bliskim każdemu człowiekowi a mianowicie narodzinami, dzięki którym rozpoczyna się życie ludzkie.
Zarówno Stary Testament jak i Nowy jest przepełniony odniesieniami przywodzącymi relacje rodzinne. Bóg jest ojcem jak pouczy nas o tym Jezus Chrystus a tytuł Syn jest bardzo głębokim i wymownym określeniem Jezusa Chrystusa. Biblia, zarówno Stary jak i Nowy Testament są przepełnione obrazami zaczerpniętymi z życia rodzinnego i do życia rodzinnego się odnoszącymi. Bóg tymi obrazami przemawia do człowieka.
Odczytując Ewangelię wg. św. Łukasza zauważamy, że Józef i Maryja żyli ściśle zjednoczeni we wszystkich okolicznościach życia. Uczestniczyli razem we wszystkich ważnych wydarzeniach z życia Pana Jezusa, tj. w narodzeniu, obrzezaniu, przedstawieniu w świątyni, spotkaniu z uczonymi w prawie, powrocie do Nazaretu. W trakcie tych wydarzeń prześwieca im jedność. Pomimo jednak tej wspólnoty życia Ewangelie dzieciństwa podkreślają też różnice pomiędzy Maryją a Józefem w historii zbawienia. Maryja stanowi jedno z Jezusem w Jego misterium, zaś św. Józef zostaje nieco później wezwany do uczestnictwa w tej tajemnicy, aby ją zaakceptował w duchu. Tylko Maryja uczestniczy w cierpieniu w ranach zbawczej śmierci swego Syna. Proroctwo wypowiedziane ustami Symeona jest skierowane tylko do Maryi. Ona posiada też świadomość niezwykłości wydarzeń związanych z życiem Pana Jezusa, które sprawiają że pilnie zachowywała te wydarzenia w pamięci, aby je następnie przekazać37.
Psalm 45 jest utworem, który opiewa zaślubiny króla, którego za pomocą tradycji identyfikujemy z Mesjaszem. Możemy zadać następujące pytanie: Kogo Mesjasz poślubia, o jakie zaślubiny tutaj chodzi? Odpowiedzi są różne, PAN poślubia swój lud, Jahwe, Kościół, Matkę Bożą Maryję albo dusze wierzących38.
W tym Psalmie obrazowo ukazana jest Matka Boża jako królowa gebirah. Jej królewskie funkcje przedstawił anioł Dziewicy Maryi w momencie zwiastowania, kiedy zaprosił ją by została matką króla mesjańskiego. To wydarzenie zostało zapisane w Ewangelii św. Łukasza w słowach: Nie bój się, Maryjo, bo Bóg cię obdarzył łaską. Oto poczniesz i urodzisz syna i nadasz mi imię Jezus. Będzie On wielki i zostanie nazwany Synem Najwyższego a Pan Bóg da Mu tron Jego ojca Dawida. Będzie panował nad domem Jakuba na wieki, a Jego królestwo nie będzie miało końca (Łk 1, 30a-33). Słowa Anioła są pełne oddźwięków starotestamentalnych, wśród nich zaś Psalm, 45 zajmuje miejsce bardzo wymowne. Tradycja chrześcijańska, zwłaszcza liturgiczna przekształciła go w pieśń ku czci Maryi Matki Mesjasza39.
Te utwory bardzo wymownie i głęboko sięgają do uczuć związanych z miłością, jak rozwija się w rodzinie. W głębokim sensie odnoszą się również do Świętej Rodziny z Nazaretu, która jest rodziną szczególną. Jej obecność można dostrzec choćby w formie profetycznej. W Księdze Psalmów szczególnie w psalmach mesjańskich40.
Relacje rodzinne w tych utworach nabierają również takiego zabarwienia, że można mówić o relacjach w rodzinie królewskiej, jaką Święta Rodzina w istocie swojej jest. Wyniesienie osób, uczuć i relacji w świętych tekstach do bardzo wysokiej godności, jak najbardziej odnoszą się do osób Świętej Rodziny. Prawdziwym królem jest Jezus, jego Matką Maryja Królową, św. Józef jest potomkiem królewskiego rodu Dawida.
I jeszcze jedna refleksja. Bardzo trudno jest oddzielić teksty Starego Testamentu od Nowego, gdyż jedne są zapowiedzią drugich. Pisma prorockie i psalmy w bardzo wielu miejscach zapowiadają Jezusa Chrystusa, a On swoim życiem wypełnia je. Dlatego analiza tych tekstów, aby była pełniejsza powinna być prowadzona z perspektywy osoby Jezusa Chrystusa, który przyszedł na świat i wychowywał się właśnie w Świętej Rodzinie z Nazaretu.
Wydarzenia zbawcze rozgrywające się w historii Izraela bardzo wyrażanie przeplatane są relacjami i uczuciami zrodzonymi w ludzkim sercu na łonie rodziny To w rodzinie decydują się przyszłe losu poszczególnych ludzi i całego narodu. Co więcej to właśnie w rodzinie rozgrywa się i dojrzewa wydarzenie zbawcze, jakim jest przymierze Boga z człowiekiem. Rozpoczyna się od prarodziców Adama i Ewy, poprzez kolejne wymienione w Pięcioksięgu rodziny patriarchów aż do Świętej Rodziny – szczególnej rodziny królewskiej, na łonie której na świat przychodzi i zostaje wychowany Syn Boży – Jezus Chrystus. A z tego szczytu rozlewają się dalej do każdej rodziny, szczególnie tej sakramentalnej oraz całego Kościoła, który jest jedną wielką rodziną Bożą w Jezusie Chrystusie41.
1 Por. Jan Paweł II Mężczyzną i niewiastą stworzył ich, Watykan 1986, s. 33.
2 Rdz 1, 27.
3 Por. Mt 22, 34 - 40.
4 Por. A. J. Sobczyk, Rekolekcje ze Święta Rodziną dla rodzin, Pelplin 2009, s. 31.
5 Por. D. Lifschitz, Mężczyzna i kobieta Haggada do rozdziału drugiego Księgi Rodzaju, Kraków - Warszawa 2009, s. 91.
6 Syr 26, 1-4.
7 Por. R. Cantalamessa, Porywające piękno małżeństwa i rodziny według Biblii, w: Sprawy Rodziny, Nr 86/2/2009, s. 50.
8 Por. FC, 3; FC. 24
9 Por. FC 11.
10 Por. Cantalamessa R, Porywające piękno małżeństwa i rodziny według Biblii, w: dz. cyt., s. 50.
11 Tamże, s. 51.
12 Por. Lb 1,2.
13 Por. Święta Rodzina w Biblii, red. Calduch – Benages Nuria, w: Żyć dla Świętej Rodziny, Materiały Formacyjne Polskiej Prowincji Misjonarzy Świętej Rodziny (8.2006), red. A. Bajorski, Ciechocinek 2006, s. 13.
14 Por. M. Peter, Dzieje Izraela, Poznań 1996, s. 31.
15 Por. Claus Schedl, Historia Starego Testamentu, t. II, Tuchów 1996, s. 60.
16 Tamże, s. 60.
17 Por. C. Schedl, Historia Starego Testamentu, t. II, dz. cyt., s. 66.
18 Por. Tamże, s. 13.
19 Por. Tamże, s. 14.
20 Por. Tamże, s. 71-72.
21 Por. Komentarz do Księgi Powtórzonego Prawa w: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem, Częstochowa 2008, s. 378.
22 Wj 20, 1- 21; Pwt 5.
23 Por. M. Peter, Dzieje Izraela, dz. cyt., s. 31.
24 Por. Tamże. s. 42.
25 Por. Tamże, s. 42.
26 Sdz 11, 1- 38.
27 Por. Por. N. Calduch – Benages, Święta Rodzina w świetle tradycji sapiencjalnej Starego Testamentu, w: Święta Rodzina w Starym Testamencie, w: Żyć dla Świętej Rodziny, dz. cyt., s. 42.
28 Tamże, s. 43- 44.
29 Tamże, s. 45.
30 Por. Tamże, s. 45.
31 „Gdyby ktoś nieposłusznego i krnąbrnego syna, który nie słucha ani ojca, ani matki, a choć go karcili, to nadal ich nie słucha, wtedy ojciec i matka go pochwycą i zaprowadzą do starszych miasta, do bramy tej miejscowości, i powiedzą do starszych miasta: Nasz syn jest nieposłuszny i krnąbrny, nie słucha naszych upomnień, jest rozpustnikiem i pijakiem. Wtedy wszyscy mieszkańcy miasta będą go kamienować aż umrze. Tak usuniecie zło spośród was, a cały Izrael, słysząc o tym, zatrwoży się” (Pwt 21,18-21). Przepis ten ukazuje osłabienie w Izraelu władzy ojcowskiej na rzecz władzy starszych miasta, czyli władzy społeczności. I chociaż Pismo Święte nigdzie nie podaje przykładu, aby ten przepis prawa został zastosowany chce podkreślić, że szacunek i posłuszeństwo jest podstawą ładu społeczno religijnego.
32 Por. Por. N. Calduch – Benages, Święta Rodzina w świetle tradycji sapiencjalnej Starego Testamentu, w: Święta Rodzina w Starym Testamencie, w: Żyć dla Świętej Rodziny, dz. cyt., s. 50.
33 Por. Por. N. Calduch – Benages, Święta Rodzina w świetle tradycji sapiencjalnej Starego Testamentu, w: Święta Rodzina w Starym Testamencie, w: Żyć dla Świętej Rodziny, dz. cyt., s. 50.
34 Por. I. Soler, Wychowanie Jezusa Chrystusa, w:X Kongres Józefologiczny, dz. cyt. s. 34.
35 Por. Cantalamessa R, Porywające piękno małżeństwa i rodziny według Biblii, w: dz. cyt., s. 51.
36 Por. N. Calduch – Benages, Święta Rodzina w tekstach prorockich Starego Testamentu, w: Święta Rodzina w Starym Testamencie, w: Żyć dla Świętej Rodziny, dz. cyt., s. 32 - 41.
37 Por. N. Calduch – Benages, Święta Rodzina z punktu widzenia psalmów mesjańskich, w: Święta Rodzina w Starym Testamencie, w: Żyć dla Świętej Rodziny, dz. cyt., s. 70.
38 Tamże, s. 71.
39 N. Calduch – Benages, Święta Rodzina z punktu widzenia psalmów mesjańskich, w: Święta Rodzina w Starym Testamencie, w: Żyć dla Świętej Rodziny, dz. cyt., s. 71.
40 Tamże, s. 72.
41 Por. Pieśń: „ Rodziną Bożą jesteśmy”, w: Nowenna i modlitwy do Świętej Rodziny, Poznań 2008.
